موجودات خطرناک دریایی را می‌توان بطور کلی به چهار گروه تقسیم نمود:

...
1-آنهایی که می‌گرند.

2-آنهایی که نیش می‌زنند.

3-آنهای که چنانچه خورده شوند سمی‌اند.

4-آنهایی که شوک الکتریکی‌ تولید می‌کنند.

طبق آمار بدست آمده اکثریت موارد گزش و مسمومیت ناشی از موجودات دریایی در مناطق گرم و نیمه گرمسیری‌ اقیانوس آرام و حوزهء اقیانوس هند و اطلس به وقوع می‌پیوندد و این در شرایطی است که بخش جنوبی کشور ما به آبهای‌ آزاد راه داشته و همه ساله گزارشات مختلفی در مورد گزش جانداران فوق در دفاتر بیمارستانها و مراکز اورژانس به ثبت‌ می‌رسد.

سفره ماهی ها خار زهرآلودی دارند که در دم آنها قرار دارد. قربانیان معمولا هنگامی دچار گزیدگی میشوند که در سواحل دریاها -خلیج ها یا دهانه رودخانه ها مشغول شنا هستند و ندانسته پای خود را روی پشت جانور که قسمتی از آن داخل ماسه ها مدفون است میگذارند.

دم بالا برده میشود و خار در پای شما فرو میرود. خار بوسیله یک غلاف پوشیده شده است . هنگامی که خار در گوشت فرو میرود این غلاف پاره میشود و زهر داخل زخم آزاد میگردد. در نتیجه درد مداومی ایجاد میشود که آن را هرگز فراموش نمیکنید.

اگر سفره ماهی بزرگ و زخم عمیق باشد ممکن است علائم عمومی شامل ضعف-تهوع-استفراغ-عرق ریزش-انقباضات عضلانی-اضطراب و حتی مشکل تنفسی بروز کند.

قربانی را باید نزد پزشک و یا به یک مرکز فوریتها برد. مادامی که مقدمات انتقال فراهم میشود باید یکبار برای خارج کردن غلاف خار در صورتی که در داخل زخم قابل رؤیت است اقدام کرد. از کمکهای اولیه دیگر فروبردن عضو در آب داغ به مدت ۳۰ تا ۶۰ دقیقه است.

نمک طعام یا سولفات منیزیم را میتوان به آب افزود. اگر زخم بزرگ و مضرس است ممکن است بخیه کردن آن برای تسریع بهبودی ضروری باشد.

گاز گرفتگی توسط هشت پا در مورد کسانی رخ میدهد که سعی در شکار آن دارند. گازگرفتگی هشت پاهای امریکای شمالی به ندرت خطرناک هستند و میتوان آن را به آسانی تمیز و پانسمان کرد.

صدفهای مخروطی دریایی جزو نرمتنان یک کفه ای هستند. تنها یک نوع از آنها در آبهای امریکای شمالی خطرناک است بنام کونوس کالیفر نیکوس - و دارای نیش سمی است. سم صدفهای مخروطی بزرگ ممکن است برای کودکان-سالخوردگان و افرادی که بیماری قلبی دارند خطرناک باشد. این افراد باید به مرکز فوریتها انتقال یابند تا در صورت لزوم اقدامات حمایتی قلبی و تنفسی در مورد آنها اجرا شود.

عروس دریایی هزاران سلول گزنده به نام ((نماتوسیت)) در شاخکهای انتهایی خود دارد. این شاخکها وسیله غلبه جانور بر شکار خود میباشد. این شاخکها همچنین میتواند پوست را سوراخ کند و برجستگی قرمز رنگ -درد و خارش ایجاد کند. گزیدگیهای خطرناک مخصوصا توسط انواع بزرگ به نام ((مرد جنگلی پرتغالی)) (که نوعی از این جانور است و در واقع جزو گروه جانوران کوچک معروف به هیدروئیدهاست) شایع نیست. تماس با این شاخکها ممکن است به حدی شدید باشد که موجب علائمی مثل ضعف-تهوع-عرق ریزش-درد عضلانی-سر درد و اختلالات قلبی شود.

کمکهای اولیه:

اکثر موارد گزیدگی توسط عروس دریایی نیاز به درمان ندارد. برای گزیدگی های دردناک موضع را با آب دریا بشوئید ولی روی آن را مالش ندهید زیرا این عمل باعث تحریک ترشح توسط نماتوسیت های باقی مانده میشود. برای غیر فعال کردن این سلولهای گزنده الکل-سرکه یا جوش شیرین روی آن بمالید. در آمریکا مالیدن مواد نرم کنده گوشت (حاوی پاپایین) روی پوست مبتلا رایج است.

در گزیدگیهای شدید موضع را خیس کنید و آن را با جوش شیرین به مدت ۲۰ دقیقه بجوشانید. سپس جوش شیرین بیشتری روی موضع بگذارید و بعد از مدتی برای برداشته شدن سلولهای گزنده روی پوست را با چاقو بتراشید. بعد آن را در آب فروبرید- خشک کنید و از پماد هیدروکورتیزون استفاده کنید.

اگر علائم عمومی که در بالا ذکر شد بروز کرد یا مخصوصا درد شدید بود بیمار باید به مرکز فوریتها برای دریافت داروهای مخدر -اکسیژن - اپی نفرین و انجام اقدامات حمایتی قلبی و تنفسی انتقال یابد .

خارتنان دریایی با خارهای تیز پوشیده شده اند. این خارها میتوانند بعد از تماس با پوست شکسته و در آن جایگزین شوند. در نتیجه درد شدید و مداوم ایجاد میشود و زخم بعدا عفونی خواهد شد مگر اینکه خارها بیرون آورده شوند. اگر خارها در دستها یا پاها فرورفته است این کار باید توسط یک شخص ماهر و بوسیله سوزن خیاطی انجام شود. در صورتی که فرورفتگی خار عمیق باشد باید با پزشک خود مشورت کنید. در مورد گزیدگی توسط مرجانها و شقایق های دریایی ، دستور عملهای ذکر شده برای عروس دریایی را اجرا کنید

منابع :

دکتر حسن توفیقی‌ دانشیار و مدیر گروه پزشکی قانونی و طب کار دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمد فرهنگ‌ دانشجوی کارشناسی ارشد سم‌شناسی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران